Tweede-orde denken · IN HET KORT
Een besluit kan direct aantrekkelijk lijken en later iets anders veroorzaken. De Tweede Orde Denker volgt die keten: wat verandert er voor klanten, je team en anderen, en hoe reageren zij vervolgens?
Jouw opdracht
Gratis bezorging zonder minimumbedrag kan een bestelling aantrekkelijker maken. In een fictieve winkel kan dat ook meer kleine orders, extra ritten en druk op de marge betekenen. Een beperkte proef met orderkosten en werkbelasting helpt die veronderstelling te toetsen.
Mogelijke uitwerking
Dit voorbeeld laat de werkwijze zien en is geen klantresultaat.
01 / DE BASIS
Reacties van betrokken partijen, aannames met bewijskracht, gevolgketens, een pre-mortem en concrete keuzes voor deze week.
02 / ZO KAN HET ERUITZIEN
Gratis bezorging zonder minimumbedrag kan een bestelling aantrekkelijker maken. In een fictieve winkel kan dat ook meer kleine orders, extra ritten en druk op de marge betekenen. Een beperkte proef met orderkosten en werkbelasting helpt die veronderstelling te toetsen.
Dit voorbeeld laat de werkwijze zien en is geen klantresultaat.
Een mogelijke keten van gevolgen is geen voorspelling. Zekerheid over marge, vraag of gedrag vraagt om eigen gegevens. De skill maakt gevolgen bespreekbaar, maar vervangt geen financiële analyse en neemt het besluit niet voor je.
03 / AAN DE SLAG
Onderzoek belangen en mogelijke reacties van partijen die het plan raken.
Werk directe en latere gevolgen uit en markeer de onzekerste schakels.
Vertaal kwetsbare aannames naar kleine proeven en signalen om bij te sturen.
04 / MAAK HET EIGEN
De Nederlandstalige skill is gratis te downloaden als ZIP met een SKILL.md-instructiebestand. Voor de download hoef je geen account aan te maken of e-mailadres achter te laten. Het bestand wordt aangeboden onder de MIT-licentie; lees de voorwaarden voordat je het aanpast of verspreidt. Hulp bij het toepassen? Plan een gesprek.
Alle informatieDownload. Pas toe. Verfijn.
Taal van het bestand: Nederlands
Lees verder in je eigen tempo.
Je legt Claude een plan voor en de skill wordt de tegenstander ervan. Niet wat er goed aan is, dat heb je zelf al bedacht, maar wat er gebeurt nadat de eerste stap is gezet, en wie er baat bij heeft dat het mislukt. Je krijgt minimaal drie tegenstanders met motief en middelen, elke aanname een bewijslabel, de gevolgketen tot minstens het tweede-orde effect, een pre-mortem met vijf doodsoorzaken en concrete keuzes voor deze week. Elk risico komt met het mechanisme erbij, want iets kan gebeuren is geen analyse.
de regels hierboven komen uit de zip op deze pagina · SKILL.md is 16.125 bytes
Dit is het uitgewerkte voorbeeld dat in de SKILL.md zelf staat, hier ingekort weergegeven. Een webshop wil de prijzen verlagen om marktaandeel te pakken. Eerste-orde denken zegt: lagere prijs, meer klanten. Wat er daarna gebeurt is de vraag die telt, en wie er nog meer aan tafel zit als jij die knop indrukt.
De AI Tweede Orde Denker is een gratis skill uit onze skill-bibliotheek, die inmiddels 100 gratis skills telt. Een skill is een instructiebestand, SKILL.md, dat een AI-assistent een vaste werkwijze meegeeft voor één taak: hier lees je hoe dat precies werkt. Geen software, geen abonnement: één tekstbestand van 2.537 woorden dat Claude in de rol van tegenstander zet. De openingszin van het bestand vat het samen: je bent de tegenstander van het plan dat op tafel ligt. Je zoekt niet naar wat er goed aan is, dat heeft de gebruiker zelf al gedaan.
Het probleem dat de skill aanpakt is een structuurfout die bijna elk plan heeft: dezelfde persoon bedenkt het, beoordeelt het en keurt het goed. De frontmatter van het bestand noemt de verzuchtingen letterlijk: iedereen is enthousiast en dat maakt me nerveus, ik heb dit plan zelf bedacht en zelf goedgekeurd, we hebben hier geen tegenspraak op gehad, ik wil weten wat ik niet zie. Een plan zonder tegenspraak is niet getoetst, hooguit herhaald. Deze skill organiseert die tegenspraak, systematisch en zonder dat er een collega voor nodig is die de rol durft te spelen.
Hij is geschreven voor ondernemers en teams met een besluit dat er echt toe doet: een lancering, een pitch, een investering, een prijswijziging, een nieuwe markt. Hij is onderdeel van de skill-bibliotheek die we vanuit de dienst AI en automatisatie gratis beschikbaar stellen, zonder account en zonder verkoopmail achteraf.
Eén ding vooraf: de aanval is een verkenning, geen voorspelling. Hij zegt niet wat er gáát gebeuren. Hij zegt wat er plausibel is zodra andere partijen op jouw zet reageren, en dat is iets anders. En hij eindigt elke analyse met een sectie die je bij menselijke adviseurs zelden krijgt: waar mijn aanval zwak was, met de informatie die nodig is om ook dat deel te toetsen.
Eerste-orde denken stopt bij het directe gevolg: lagere prijs, dus meer klanten. Tweede-orde denken vraagt door met de vraag en dan wat. Het onderscheid wordt in de beleggerswereld breed toegeschreven aan Howard Marks, die het uitwerkte in The Most Important Thing uit 2011, en zijn klassieke voorbeeld staat in de SKILL.md: eerste-orde denken zegt dat het bedrijf het goed doet, dus koop het aandeel. Tweede-orde denken zegt dat iedereen wéét dat het bedrijf het goed doet, dus zit dat al in de prijs.
De eerste fout is de lege stoel. In het plan staat wat jij gaat doen, maar niet wat de anderen doen als jij het doet. De concurrent die zijn marktaandeel verdedigt. De bestaande klant die net de oude prijs betaalde en het verschil terug wil. De leverancier die zijn merk niet als goedkoop in de markt wil zien. Daarom komen er minimaal drie tegenstanders aan tafel, elk met motief, middelen, verwachte zet en de termijn waarop die zet komt.
De tweede fout is de aanname die als feit meeloopt. Klanten kiezen op prijs. De concurrent reageert traag. Zes maanden cash is genoeg. Elke aanname krijgt daarom een label: sterk, zwak of ongetoetst. Bij de laatste twee hoort altijd de vraag wat er gebeurt als hij niet klopt, plus de goedkoopste manier om dat uit te vinden voordat de markt het voor je doet.
De derde fout is stoppen bij het eerste effect. Precies daar zit het verschil tussen een lijstje risico's en een analyse. In diff-vorm, met de logica uit het voorbeeld van de skill:
Elke analyse loopt langs zes vaste fasen, en die volgorde is niet willekeurig: je kunt geen tegenstanders bedenken bij een plan dat nog vaag is, en geen keuzes maken zonder de gevolgketens. De mono-regels eronder vertellen waarom elke fase daar staat.
Een skill is zo goed als zijn instructies, dus die beschrijven we hier gewoon. Het bestand opent met een frontmatter waarin staat wanneer Claude de skill moet oppakken: bij expliciete vragen als red team mijn plan, val mijn plan aan, wat zijn de tweede-orde effecten of speel de tegenstander, maar ook bij momenten als voordat ik ga launchen, voordat ik ga pitchen en voordat ik investeer. En er staat in wanneer hij níét bedoeld is: niet om een plan te schrijven of te verbeteren zonder dat er al een plan ligt, en niet voor creatieve of copytaken.
Daarna volgt de werkwijze: zeven dingen die de skill altijd doet. Het plan opvragen als een besluit met een datum en herformuleren tot één zin. Minimaal drie tegenstanders in kaart brengen. Elke aanname labelen. Van minimaal drie belangrijke acties de gevolgketen uitschrijven tot minstens het tweede-orde effect. Een pre-mortem draaien vanuit een concreet moment in de toekomst. Keuzes leveren voor deze week, geen algemene aanbevelingen. En als laatste benoemen waar de aanval zwak was, dus welke delen van het plan niet goed te toetsen waren met de aangeleverde informatie.
Het bestand bevat een verplichte inputchecklist van zeven punten, van het besluit met budget tot de vraag wat er eerder is geprobeerd en waarom dat niet werkte. Wat ontbreekt vraagt hij in één keer na, en daarna werkt hij door met wat er ligt. De vaste output telt acht blokken: het plan in één zin, de tegenstanders, de aannames met bewijs, de gevolgketens, de pre-mortem, de keuzes voor deze week, de signalen om te monitoren en de sectie waar mijn aanval zwak was.
Opvallend zijn de schrijfregels die de skill zichzelf oplegt: helder Nederlands in de je-vorm, geen holle superlatieven, concreet boven abstract, cijfer boven adjectief, en de tegenstander waar dat scherper is in de ik-vorm, want een concurrent die zegt wat hij gaat doen is duidelijker dan een abstract risico. Er is ook een aparte reviewmodus voor bestaande documenten, met onder meer een [A]-markering voor elke zin die een aanname is maar als feit wordt gepresenteerd. Wil je zelf zo'n instructiebestand leren opbouwen, dan staat de volledige uitleg in SKILL.md schrijven.
Fase vier is de naamgever van de skill. Per belangrijke actie wordt de keten uitgeschreven: wat gebeurt er direct, wat gebeurt er als de anderen daarop reageren, en wat is daar wéér het gevolg van. De keten hieronder komt uit het voorbeeld in de SKILL.md, inclusief de markering van de meest onzekere schakel.
De SKILL.md noemt zijn bronnen bij naam, zes titels, en dat is bewust: dan kun je ze nalezen en zelf beslissen of je het ermee eens bent. De eerste bouwsteen is het tweede-orde denken van Howard Marks uit The Most Important Thing uit 2011: stop niet bij het directe gevolg, maar vraag door met en dan wat, en besef dat wat iedereen al weet geen voorsprong meer is.
De tweede bouwsteen is het red teaming. De gestructureerde vorm van tegenspraak komt uit het programma van de University of Foreign Military and Cultural Studies binnen het Amerikaanse leger, waar de Red Team Handbook vandaan komt: technieken om de eigen aannames systematisch aan te vallen. Bedrijfsstrateeg Bryce Hoffman vertaalde die aanpak naar het bedrijfsleven in Red Teaming uit 2017. De derde bouwsteen is de pre-mortem van psycholoog Gary Klein, beschreven in Harvard Business Review in 2007: verplaats je naar een moment in de toekomst waarop het plan al mislukt is en schrijf op waarom, want dat levert scherpere antwoorden op dan de vraag wat er mis zou kunnen gaan.
Daarnaast kent het bestand drie varianten die de skill erbij pakt als de context erom vraagt. De inversie van wiskundige Carl Jacobi, populair gemaakt door Charlie Munger: vraag niet hoe je slaagt maar hoe je gegarandeerd faalt, en draai de antwoorden om tot maatregelen. Devil's advocacy, waarbij één rol de opdracht krijgt alles aan te vallen, nuttig in groepen. En de analyse van concurrerende hypotheses van Richards Heuer uit de inlichtingenwereld, voor situaties waarin de vraag niet is wat er kan misgaan maar wat er nu al aan de hand is. Wie die eerste techniek als losse skill wil, vindt hem in de Inversie Denker skill; de pre-mortem heeft er ook een, de Pre-Mortem Analist skill.
Ook zonder de skill te installeren kun je met deze principes je plan toetsen: schrijf drie partijen op die baat hebben bij jouw falen, label je aannames eerlijk, en denk elke actie minstens één orde verder door dan je van plan was.
De SKILL.md bevat onder de kop "Wat de skill nooit doet" zeven vaste regels, en die lijst is minstens zo belangrijk als wat hij wel doet. Een tegenstander die overdrijft of verzint is geen tegenstander maar ruis. In het gesprek pakken die regels zo uit: elke regel is een verzoek dat je zou kunnen doen, met de reactie die de skill volgens zijn eigen instructies geeft.
De zip bevat één map, ai-tweede-orde-denker, met daarin de SKILL.md. Installeren is een kwestie van het bestand op de juiste plek zetten, en die plek verschilt per omgeving. SKILL.md is sinds december 2025 een open standaard, en dezelfde skill werkt daardoor ook in Codex, Cursor en Gemini CLI. Je downloadt dus geen Claude-bestand maar een werkinstructie die elke moderne AI-assistent kan lezen.
~/.claude/skills/ (of .claude/skills/ in je project)./ai-tweede-orde-denker.AGENTS.md in je repo.AGENTS.md.Daarna is het gebruik simpel: beschrijf je plan met datum en budget en vraag om de aanval. De verplichte inputchecklist zorgt dat de skill alleen navraagt wat echt ontbreekt, in één keer. Loop je ergens vast bij het installeren, dan staat elke stap uitgebreider beschreven in Claude skills installeren, en de bredere uitleg over werken met AI vind je in de kennisbank.
Het bestand is er zelf verrassend precies over. Het volledige zes fasen model is voor plannen die geld, reputatie of mensen raken en die niet in een week terug te draaien zijn. Gaat het om een snelle concurrentiezet en is er weinig tijd, dan draait de skill alleen fase twee en vier: tegenstanders en gevolgketens. Ligt het plan al vast en is de vraag hoe je de uitvoering veiliger maakt, dan volstaat de pre-mortem. En bij een klein en omkeerbaar besluit levert hij een verkorte versie, met de eerlijke opmerking erbij dat een volledige red team sessie meer kost dan de fout zelf.
Voor bestaand werk zit er een aparte modus in. Krijg je een launchdocument of investeringsvoorstel ter beoordeling, dan markeert de skill elke zin die een aanname is maar als feit wordt gepresenteerd met een [A], checkt hij welke partijen volledig in het stuk ontbreken (meestal de eigen klanten, het eigen team of een platform waarvan het bedrijf afhankelijk is), telt hij hoe ver het document doordenkt, zoekt hij de ontbrekende terugvalopties en sluit hij af met een pre-mortem en de goedkoopste tests, gerangschikt op de verhouding tussen kosten en informatiewinst.
Wanneer laat je hem liggen? Als er nog geen plan is: de skill valt aan, hij schrijft niet. En als je vraag eigenlijk een andere is. Zoek je alleen het antwoord op de vraag waarom een af plan over een jaar mislukt is, dan volstaat de Pre-Mortem Analist. Zit je vast in optimisme en wil je de vraag omdraaien, pak de Inversie Denker. En gaat het je niet om deze ene zet maar om de vraag of je bedrijf schokken aankan, dan is de Antifragiel Denker de logische volgende stap: eerst het plan overeind houden, dan de structuur eronder versterken.
Deze skill is de gratis doe-het-zelf-versie van denkwerk dat we ook als dienst leveren. Hij blijft compleet en zonder addertjes, maar besef wat een skill is: hij leert je AI hoe hij iets doet, terwijl elke nieuwe sessie leeg begint. Een skill is dus niet de motor en niet het geheugen. Jij prompt, jij levert elke keer opnieuw je context aan, jij controleert. Wie dat anders wil, heeft twee vervolgstappen: de motor uit handen geven, of het geheugen regelen.
Trede 3 verdient meer dan een alinea, want dit is het verschil tussen een slimme chat en een systeem waar je op kunt bouwen. Jarvis is het organisatiebrein: het onthoudt wat je AI's moeten weten, verdeelt het werk en houdt bij wat er gebeurde. Je merkt het als eerste bij de start van een nieuwe sessie.
Wij draaien zelf al maanden op dit systeem. Elke agent-sessie, elke taak en elke beslissing wordt erin gelogd en is terug te lezen. Een nieuwe sessie begint daardoor niet blanco: hij haalt eerst de vastgelegde besluiten, de lopende projecten en de laatste wijzigingen op, en werkt verder waar de vorige stopte. Dat is geen belofte, dat is de werkbank waar we elke dag aan staan.
Bekijk de vier plannen op jarvis/prijzen. Via de wachtlijst geef je alleen vrijblijvend je voorkeursplan door. Dat maakt nog geen account, bestelling of betalingsplicht. Zakelijk maatwerk bespreken we eerst.
Een aanval op je plan staat zelden alleen: er gaat een besluit aan vooraf en er komt een structuurvraag achteraan. Deze skills uit dezelfde bibliotheek van 100 pakken elk een ander stuk van dat denkwerk.
De aanval toetst een besluit dat er al ligt. Deze drie helpen je het besluit zelf te nemen.
Cynefin BeslisserBepaalt eerst in wat voor soort situatie je zit, want een complex probleem vraagt een andere aanpak dan een ingewikkeld probleem.SKILL OODA Loop BeslisserSneller waarnemen, oriënteren en beslissen dan je omgeving verandert: voor als de tegenstander al beweegt.SKILL WRAP BeslisserEen vast stappenplan tegen de bekendste beslisfouten, voor het moment dat je tussen opties moet kiezen.SKILLDrie technieken die in dit bestand als fase of variant zitten, elk ook als losse skill.
Pre-Mortem AnalistAlleen fase vijf, uitgediept: het plan is mislukt, schrijf op waarom. Voor plannen die al vastliggen.SKILL Inversie DenkerDe variant van Jacobi en Munger als hoofdtechniek: hoe faal je gegarandeerd, en draai dat om.SKILL Antifragiel DenkerNa de aanval de structuurvraag: welke onderdelen van je bedrijf breken bij een schok en welke worden er sterker van.SKILLGevolgketens lopen door je bedrijf en je omgeving. Deze drie brengen dat terrein in kaart.
Theory of Constraints AnalistZoekt de bottleneck die bepaalt waar elke gevolgketen in jouw systeem uitkomt.SKILL PESTEL AnalistDe omgevingsfactoren, van politiek tot technologie, waar je tweede-orde effecten doorheen lopen.SKILL Strategisch DenkenHet bredere strategiewerk waarin deze aanval de diepgang levert.SKILLWaar deze skill vandaan komt en wat er nog meer is.
De hele skill-bibliotheekAlle 100 gratis skills op een rij, per onderwerp gesorteerd.HUB AI en automatisatieDe dienst erachter: van losse skills naar werkende automatisering in je bedrijf.SRV AI-trainingenAls je team dit soort werk zelf wil leren opzetten.SRV KennisbankArtikelen over SEO, AI en online zichtbaarheid, doorzoekbaar.DOCNiets. De skill is gratis, valt onder de MIT-licentie en je hoeft geen account aan te maken en geen e-mailadres achter te laten. Je downloadt een zip van 6,6 KB met daarin een map en een enkel bestand, SKILL.md, en dat is de complete skill. Er is geen betaalde versie en er komt geen verkoopmail achteraan.
Ja. SKILL.md is sinds december 2025 een open standaard, en hetzelfde bestand werkt daardoor ook in Codex, Cursor, Gemini CLI en andere tools die de standaard volgen. In Codex pak je de zip uit in .agents/skills/ in je project, of in ~/.agents/skills/ voor al je projecten; Codex ondersteunt SKILL.md sinds de open standaard van december 2025 rechtstreeks. De inhoud van SKILL.md in je AGENTS.md zetten kan ook nog steeds. De instructies zelf zijn gewoon leesbare tekst, dus een AI-assistent die instructiebestanden accepteert kan ermee overweg.
Een pre-mortem is een van de zes fasen van deze skill: je verplaatst je naar een moment waarop het plan al mislukt is en schrijft de doodsoorzaken op. Tweede-orde denken is breder. Het brengt ook de tegenstanders in kaart, toetst je aannames op bewijs en schrijft per actie de gevolgketen uit tot minstens het tweede-orde effect. Wil je alleen die ene techniek, dan is er een aparte pre-mortem skill in dezelfde bibliotheek.
Nee. Cijfers, marktaandelen, klantnamen en onderzoeksresultaten verzinnen staat in de lijst van dingen die de skill nooit doet. Echte bedrijfsnamen die jij niet hebt aangeleverd voert hij niet op: hij gebruikt dan de rol, zoals grootste concurrent of nieuwe toetreder. Elk risico dat hij noemt moet bovendien een mechanisme hebben, dus hoe het gebeurt en niet alleen dat het kan gebeuren.
Ja, daar heeft de skill een aparte reviewmodus voor. Je krijgt dan een aannamemarkering waarbij elke zin die een aanname is en als feit wordt gepresenteerd een [A] krijgt, een check welke partijen in het stuk ontbreken, een telling hoe ver het document doordenkt, de ontbrekende terugvalopties, vijf doodsoorzaken via een pre-mortem en een lijst met de goedkoopste tests, gerangschikt op de verhouding tussen kosten en informatiewinst.
Dat vindt de skill zelf ook. Het volledige zes fasen model is bedoeld voor plannen die geld, reputatie of mensen raken en die niet in een week terug te draaien zijn. Bij een klein en omkeerbaar besluit levert hij een verkorte versie en zegt hij erbij dat een volledige red team sessie meer kost dan de fout zelf. Voor een snelle concurrentiezet gebruikt hij alleen de tegenstanders en de gevolgketens.
Het plan of besluit met datum en budget, het directe resultaat dat je verwacht, wie je concurrenten zijn, welke partijen geraakt worden, wat er onomkeerbaar wordt zodra je begint, wat er eerder is geprobeerd en hoe hard het plan al vastligt. Die checklist staat in het bestand zelf. Ontbreekt er iets, dan vraagt de skill alleen dat na, in één keer, en werkt hij daarna door met wat er is.
De scherpste tweede-orde vraag voor de meeste bedrijven gaat trouwens niet over een nieuw plan, maar over de status quo: wat gebeurt er als jouw klanten je morgen niet meer vinden, en wie profiteert daarvan? De gratis SEO scan laat in enkele seconden zien waar je site staat, voordat een concurrent die vraag voor je beantwoordt. In de gids acht beslismodellen vergeleken zie je hoe dit model zich tot de andere verhoudt. En wil je doorpraten over wat AI verder voor je bedrijf kan doen, van losse skills tot volledige automatisering, dan doen we dat gewoon in een gesprek.
